شبکه علمی ثریا: ما در جهان جدید شاهد تلاش‌هایی برای ارائه پاسخ‌های فلسفی به برخی پرسش‌های اساسی در زیست انسان هستیم. این تلاش‌ها را می‌توان ناشی از نزدیک شدن مباحث فلسفی به نظرگاه‌های انسان‌شناختی و ترکیب شدن با این رویکرد دانست که طرح مباحثی همچون فلسفه زندگی، فلسفه نژادپرستی، فلسفه مهاجرت، فلسفه بیماری‌های خاص و... را موجب شده است. در این شرایط همان گونه که فلسفه برای پاسخ به پرسش‌های وجودی تلاش می‌کند الهیات نیز می‌کوشد در دایره مفاهیم خود به برخی از این پرسش‌ها پاسخ دهد و برای مثال تبیینی از جایگاه زندگی و مرگ، خیر و شر، رنج و امید و مواردی از این دست ارائه کند. 

در بررسی جریان عاشورا، با توجه به اهمیتی که در فرهنگ شیعی دارد، بعضی از دیدگاه‌ها و روش‌شناسی‌ها مورد اهتمام بوده اما زاویه دید الهیاتی از زاویه دیدهای پرداخت نشده در این موضوع است. حاصلی که می‌توان برای بررسی واقعه عاشورا از زاویه دید الهیاتی قائل بود پرداخت منظومه‌ای از مفاهیم برآمده از زیست انسان در نسبت با این رویداد است، به نحوی که الگویی از یک الهیات را ترسیم کند. به عبارت دیگر در این رویکرد اهتمام بر این خواهد بود که الهیات قابل استفاده از این رویداد و دلالت‌های خداشناسانه آن بازشناخته شود. به منظور امکان‌سنجی نگاه به عاشورا از این منظر و مشق چنین رویکردی به گفتگو با دکتر سیدرضی موسوی گیلانی، دانشیار دانشگاه ادیان و مذاهب قم نشسته‌ایم که ماحصل این گفتگو را در ادامه می‌خوانید.

به نظر شما چه زاویه دیدها و روش‌شناسی‌هایی در بررسی واقعه عاشورا کمتر مورد اهتمام قرار گرفته و در این میان بررسی این واقعه از منظری الهیاتی را تا چه حد و به چه شیوه‌ای میسر می‌دانید؟

دیدگاه‌های رایج در بررسی عاشورا معمولاً دیدگاه‌های کلامی، تاریخی، انسان‌شناسانه و حماسی بوده است. شهید مطهری در کتاب حماسه حسینی نگاهی کلامی به این موضوع دارند و مباحث‌شان را بر این محور که چرا ظرفیت رخدادی همچون عاشورا دستخوش برخی سخنان غلوآمیز شده، طرح می‌کنند. برخی از نویسندگان کلامی از جنبه علم امام به این موضوع پرداخته‌اند. برخی با نگاه تاریخی چرایی حرکت امام را بررسی کرده‌اند. مرحوم شوشتری نیز برای نخستین بار در کتاب خصائص الحسینیه از منظری انسان‌شناختی به ویژگی‌های افرادی که در این واقعه حضور داشته‌اند پرداخته است.

اما نگاه الهیاتی که شما اشاره کردید و نگاه اسطوره‌شناسانه به طور مشخص دو نگاهی هستند که اصولاً مورد توجه نبوده است. آنچه پرداختن به عاشورا از این منظرها را اهمیت می‌بخشد تأثیرگذاری نتایج حاصل از این نگاه‌ها بر دیگر بررسی‌هاست و کمکی است که به فهم‌پذیر شدن سطوح مختلف آن می‌کند. برای مثال نگاه اسطوره‌شناختی این نکته را به ما یادآور می‌شود که آنچه موجب برخی اغراق‌ها شده یا برای مثال این تمایل را در هنرمندان ایجاد کرده که تصویر امام حسین(ع) و حضرت ابوالفضل را با زیباترین چهره تصویر کنند، این است که انسان‌ها معمولاً آنچه را دوست دارند و برای‌اش تقدس قائلند، در حد آرمانی تصویر می‌کنند و می‌خواهند از همه جنبه‌ها آن را به سرحد تعالی برسانند. در واقع اسطوره‌شناسی و بررسی موضوع از منظری روانشناختی منطق این امور را به ما نشان می‌دهد که چرا برای مثال برخی دوست داشته‌اند بگویند فلان شخصیت عاشورایی پیش از شهادت‌اش صدها نفر را کشته و چگونه این نگاه در طول تاریخ نمادها و سمبل‌هایی را ایجاد کرده است.

از منظر الهیاتی نیز جای بررسی عاشورا واقعاً خالی است. ما می‌توانیم چه در حوزه اخلاق و چه در حوزه اعتقادات به بررسی دلالت‌های این واقعه بپردازیم و مشخص کنیم که نسبت میان انسان و خدا در این واقعه چه حضور و یا کارکردی دارد. برداشت من در این موضوع این است که هم می‌توان انعکاس مبانی فکری شیعه در جریان عاشورا را دید و هم تلقی‌هایی را که این رویداد ایجاد کرده است.

یکی از مواردی که در الهیات شیعی مطرح است رابطه انسان و خدا و جایگاه انسان کامل به عنوان واسطه این ارتباط است. در بررسی عاشورا می‌توان تعبیر و تصویری از جایگاه وساطت انسان کامل در این رابطه داد. به عنوان مثال خداوند در قرآن از پیامبر(ص) می‌خواهد به مردم بگوید «فاتبعونی یحببکم الله» (آل عمران/31). در اینجا پیامبر از مردم می‌خواهد او را تبعیت کنند تا خدا آنان را دوست داشته باشد، نه این که مقصود این باشد که پیامبر آنان را دوست داشته باشد. این آیه بیانگر واسطه بودن انسان کامل است. بر همین مبنا و بر اساس الهیات شیعی، تبعیت از انسان کامل در واقعه عاشورا به عنوان سکوی پرتابی مطرح است که دینداران را به خداوند نزدیک می‌کند. این چیزی است که در الهیات وهابی کاملاً مطرود است و آنان معتقدند در الهیات اسلامی باید به حذف هر موجودی جز خدا پرداخت و انسان هیچ گونه نیازی به واسطه در رابطه خود با خدا ندارد. اما واقعه عاشورا برای تشیع، نمودار کاملی از وساطت انسان کامل و اثرگذاری اوست و همواره در چارچوب این دیدگاه فهمیده شده است.

یکی از نمونه‌های اصلی بحث وساطت برای نجات بشر را ما در مسیحیت می‌بینیم که صرف ایمان به مسیح و این که او رنج کشید تا گناه انسان‌ها بخشیده شود، منجر به نجات دانسته می‌شود. گاه مباحثی شبیه به این در قالب شفاعت در میان شیعیان نیز مطرح شده است. با توجه به این که این موضوع در مسیحیت به بحث شرور در عالم ارتباط می‌یابد و در نسبت با همین بحث در عالم مسیحیت الهیاتی تحت عنوان الهیات رنج تولید شده، شما مرز میان نگاه شیعی و مسیحی را در این مورد چگونه ترسیم می‌کنید؟

الهیات رنج و بسیاری دیگر از مفاهیم و مباحث الهیاتی چنان که در پرسش شما نیز مطرح شد، تعریف و توضیح متفاوتی در مسیحیت و تشیع می‌یابد. ما به طور کلی نگرش‌های متفاوتی نسبت به رنج داریم که این نگرش‌ها به بحث شرور برمی‌گردد و برجسته‌ترین خطوط را در این مورد می‌توان در بودیسم و مسیحیت بازشناخت.

شاید اطلاع داشته باشید که بودیسم چند مفهوم کلیدی دارد که یکی از آنها دوکسا (Doxa) یا رهایی از رنج است. پیروان بودیسم معتقدند بودا، مؤسس این آیین، به آنها آموخته که انسان با ریاضت به جایی می‌رسد که داشتن یا نداشتن برای او تفاوتی نخواهد داشت و باید به قدری ریاضت کشید که محرومیت‌ها، کاستی‌ها و نداشتن‌ها باعث ایجاد حسرت در فرد نشود. انسان با ریاضت و مراقبه، و به تعبیر خود بودا دیانه، می‌تواند به جایی برسد که از هیچ چیز رنج نبرد و به عنوان مثال برخورداری دیگران از موقعیت یا امکانات خاص او را دچار احساس ناراحتی یا حسرت نکند.

از این دیدگاه که بگذریم الهیات رنج در جهان مسیحیت بسیار مورد توجه بوده و آثار متعددی در مورد آن به نگارش درآمده است. نگاه مسیحی به این موضوع با پولس، که یکی از پیشوایان مسیحیت است و رساله‌هایی از او در انجیل آمده، مطرح می‌شود. بر اساس نگاه پولس به علت نخستین گناه که توسط آدم و حوا انجام گرفته و آنها به موجب آن به زمین تبعید شده و هبوط یافته‌اند، همه انسان‌ها گناهکار شده‌اند. در این نگاه همه افراد انسان با گناهکاری به جهان می‌آیند و این گناه با زاد و ولد منتقل می‌شود. به تعبیر پولس این جسم انسان است که عامل انتقال گناه است. بنابراین ریشه این بحث مانند بسیاری دیگر از اعتقادات مسیحیان به پولس بازمی‌گردد. حتی حذف شریعت از دین مسیحیت نیز از سوی او صورت گرفت. او معتقد بود که شریعت آدمیان را دچار احساس گناه می‌کند و خوب است که آداب را از مسیحیت برداریم تا این احساس به آنها دست ندهد.

در هر صورت پولس می‌خواست از طریق بحث گناه نخستین به پرسش چرایی حضور انسان بر روی زمین و فلسفه شرور و رنجی که در ذات این عالم است پاسخ دهد. در تبیین او آدمیان ناگزیر دچار رنج‌اند، چون رنج جزئی از عالم ماده است و انسانِ متولدشده در عالم ماده، ناخواسته به انواع محرومیت‌ها تر دامن می‌شود. این دیدگاه در الهیات کاتولیک و حتی الهیات پروتستان مورد پذیرش واقع شده و مباحثی در اطراف آن طرح شده است. یکی از نظریه‌های پیوسته با این موضوع نظریه جبران است که از سوی آنسلم، متأله مسیحی قرون وسطی، ارائه شده و برخی از الهی‌دانان جدید مسیحی نیز به آن پایبندند. در این نظریه به صلیب کشیده شدن عیسی و رنج‌هایی که متحمل شد، آن چنان که مسیحیان به آن اعتقاد دارند، جبرانی است برای گناه نخستین. در واقع از دیدگاه مسیحیت مصلوب شدن مسیح بسیار رازآلود است و نوعی الهیات و فلسفه در آن مطرح است. این نگاه یا چیزی شبیه به این گاه در بیان و تعابیر شیعیان نیز به چشم می‌خورد که گویی سیدالشهدا(ع) به شهادت رسیدند تا شیعیان از این باب مأجور شوند.

آیا می‌توان الهیات رنجی را که به الهیات اسلامی و شیعی نزدیک و از این نوع بدفهمی برکنار باشد، ترسیم کرد؟

رنج یعنی محرومیت، کاستی، نداشتن، مرز. حضرت امیر(ع) زندگی و مرگ، عزت و ذلت و بیماری و صحت را اموری توصیف می‌کنند که در دست خداست. اینها مفاهیم دوگانه‌ای هستند که یکی همزاد دیگری است و همان طور که کوه دره دارد، هر حیاتی نیز با مرگ همراه است. بر این اساس از دیدگاه الهیات اسلامی و شیعی رنج بخشی از ذات عالم است و ما ناخواسته در طول زندگی دچار کاستی و محرومیت و فقدان می‌شویم و هیچ کسی نمی‌تواند ادعا کند که من در زندگی غیر از خوشی چیزی ندیده‌ام.

مرحوم علامه طباطبایی در نقد الهیات رنج مسیحی مقاله مفصلی دارند. ایشان در این بحث مفهوم گناه نخستین را نقد و بیان می‌کنند که پذیرفته نیست انسان‌ها در همه طول تاریخ مسئول پاسخدهی به اشتباه آدم و حوا باشند. به اعتقاد علامه اگر آدم و حوا آن خطا را مرتکب نمی‌شدند باز هم مشیت خداوند به این تعلق داشت که انسان‌ها در اولین مرحله حیات‌شان وارد عالم ماده شوند. همچنین تفسیر علامه این است که امر خداوند به آدم و حوا توصیه بوده و نه دستور و اگر هم جریمه‌ای برای آن صورت گرفته به این جهت بوده که از آنها انتظار عمل به آن توصیه می‌رفته است. بنابراین از دیدگاه الهیات اسلامی این که خداوند انسانی را برای تقاص گناه یا خطایی به شهادت برساند مطرح نیست. 

درست است که در واقعه عاشورا یکی از پاک‌سرشت‌ترین انسان‌ها در حالی که در جایگاه حقانیت بود، اصطلاحاً به صورتی تراژیک و به بدترین وجه کشته می‌شود، اما نباید این واقعه را به نحوی که افاده تلقی‌ای منبعث از الهیات مسیحی داشته باشد در قالب الهیات رنج توضیح داد.

حال اگر بخواهیم کارکردگرایانه نگاه کنیم بی‌تردید این درست است که شهادت امام حسین(ع) موجبات رشد شیعه را در طول تاریخ فراهم کرده و قابل انکار نیست که بخش زیادی از دیانت شیعیان به محرم و محبت اباعبدالله(ع) گره خورده است، اما این دیدگاه نباید باعث شود که ما روی دادن این واقعه را ناشی از سناریویی بدانیم که از ابتدا نوشته شده و امام به موجب آن کشته شده تا شفاعت صورت گیرد و گناهان انسان‌ها بخشیده شود. 

به عنوان مثال جنگ چیز خوبی نیست، اما زمانی یک جنگ مانند جنگ هشت ساله ما با عراق اتفاق می‌افتد و باعث می‌شود عده‌ای انسان‌های با صلابت و وارسته پرورش پیدا کنند. این را اصطلاحاً پیامد می‌گویند و نه غایتی که از پیش تعیین شده باشد. در جریان عاشورا و در الهیات رنجی که از دیدگاه شیعی مطرح است، امام حسین(ع) مسئول هیچ گناهی و پاسخگوی هیچ گونه تقاصی نیست، اما آن رخداد در طول تاریخ شیعه کارکردهای فراوانی داشته است.

در مسیحیت یک جنبه رنج عیسی رنج به مثابه جبران است که غایتی الهیاتی تصویر می‌شود و جنبه دیگر آن رنج هم بهره‌مندی پیروان عیسی از آن است که گویی به واسطه آن غایت و آن رنج تضمین شده است. در این جا شما معتقدید که مقوله رنج در نگاه شیعی و در مورد واقعه عاشورا نمی‌تواند به مثابه غایتی الهیاتی مطرح باشد پس دیگر چرا ما اساساً از الهیات رنج در این مورد سخن بگوییم؟

قطعاً انتقال الهیات رنج به معنای مسیحی آن، یعنی جبران و نحوه بهره‌مندی از آن، به تشیع خطاست. اما در دایره الهیات رنج شیعی و در نسبت با عاشورا ما می‌توانیم دو مفهوم رنج انسان‌های متعالی و رنجاندن خود بابت رنج این افراد را از هم تفکیک کنیم. در اینجا نیز در برخی موارد ما با رویکردهایی مشابه نگاه مسیحی در فضای شیعی مواجهیم. عده‌ای که به اصطلاح گرایشات ولوی و اعتقادات خاصی هم دارند معتقدند که چون امام در عاشورا رنج کشیده‌اند ما هم باید به خود رنجی را وارد کنیم تا مأجور شویم و از این طریق برخی سنت‌ها را هم وارد تشیع کرده‌اند. نکته‌ای که در اینجا می‌توان گفت این است که رنج امام دلیل و منطقی نیست برای این که فرد خود را به نحوی برنجاند که آسیب جدی به او وارد شود. از نظر متکلمان شیعی رنج معتنابه رنج مطرود است.

اما بهره‌مندی از واقعه عاشورا در سطح فردی به یک معنا در تشیع مورد پذیرش و توصیه بوده است. این بهره‌مندی که ناظر به جنبه تراژیک عاشوراست، از طریق یادآوری آن رنج برای پیروان امام حاصل می‌شود. به عبارت دیگر ما در الهیات رنج با مقوله‌ای با عنوان یادآوری رنج هم روبروییم که نکته قابل توجه در مورد عاشورا برای ما همین موضوع است.

یادآوری رنج چگونه می‌تواند موجب بهره‌مندی و تعالی فرد شود؟

شاید اطلاع داشته باشید که ارسطو معتقد است مخاطبان یا بازیگران هنرهای نمایشی در وضعیت‌های تراژیک بیش از وضعیت‌های کمیک با شخصیت‌ها و قهرمان داستان احساس همذات پنداری می‌کنند و در اینجا از مفهوم کاتارسیس، به معنای تزکیه، نام می‌برد. این موضوع کاملاً قابل تطبیق با الهیات رنج به معنایی است که مورد پذیرش ماست. در اینجا ما در یک صحنه نمایشی یا با توصیف یکی از وقایع عاشورا رنج امام و یاران او را برای مخاطبان یادآور می‌شویم. این یادآوری رنج به منظور وارد شدن در آن زیسته و در آن تجربه‌ایست که امام در عاشورا داشته‌اند، به منظور فراهم شدن زمینه رشد اعتقادی و اخلاقی. عملاً نیز ما شاهدیم که افراد در ایام محرم آمادگی بیشتری برای درک و پذیرش مفاهیم اخلاقی دارند.

در راستای این مطلب می‌توان از مفهوم دیگری تحت عنوان حزن عرفانی نیز سخن گفت. اگر کسی تحقیقی میدانی در مورد حزن افراد در ایام محرم انجام دهد و از آنهایی که در مراسمات این ایام شرکت می‌کنند در مورد نوع حزن‌شان بپرسد به نظر من می‌رسد که آنها قطعاً در کنار احساس غم از یک احساس فرح نیز سخن خواهند گفت؛ به این معنا که حزنی دارند که در درون شیرین است. در ادبیات عرفانی به این حالت حزن عرفانی می‌گویند. در عاشورا درست است که رنجش مطرح است و همه سیاه پوشیده و گریه می‌کنند، اما این گریه بر امام، از این منظر، مانند رنج مالباختگی نیست؛ چون آن چه هست نه حزن صرف، بلکه حزنی است ناشی از نوعی مراقبت و همراه با فرو رفتن در خویش. شاید بتوان گفت که اگر رنجش از عاشورا در طول تاریخ مورد توجه شیعیان بوده است، یکی از بزرگترین مشوق‌ها و انگیزه‌های آن همین حزن عرفانی باشد. به نظر من این معنا را باید در الهیات رنج از دیدگاه شیعه مورد توجه جدی قرار داد.  

ماحصل بحث این که الهیات رنج از دیدگاه الهیات شیعی به هیچ وجه به معنای الهیات رنج بودایی نزدیک نیست که وجهه اصلی آن ترک کردن دنیا و یا چنان که در نزد برخی فرق صوفیه مشاهده می‌شود وارد کردن رنج به خود برای رهایی است. همچنین به معنای الهیات رنج از جنس پولسی و مسیحی نیز نیست. بر این اساس اگر یاد رنج بخواهد مسیری بگشاید از طریق ایجاد آمادگی برای همسو شدن با مفاهیم اخلاقی و معنوی به واسطه حزن عرفانی است. بنابراین یاد رنج نباید به این معنا باشد که انسان به خود آسیب بزند تا بتواند آن زیسته و تجربه را یادآوری کند. به قول بعضی از عرفا یاد رنج باید در حد قوه خیال باشد. بدین معنا اگر فرد بتواند رنج امام را در ذهن خود تجسم کند می‌تواند با آن به سمت تزکیه نفس پیش برود.

منبع: خردنامه همشهری (شماره 164)